Dysydenci z Czarnobyla: jak katastrofa jądrowa w Związku Radzieckim wpłynęła na opozycję demokratyczną w bloku wschodnim

Oprócz powodowania poważnych problemów zdrowotnych, katastrofa w Czarnobylu przyczyniła się do powstania ruchów ekologicznych i do delegitymizacji reżimów w krajach socjalistycznych. Czterdzieści lat po wypadku, Bułgaria pozostaje krajem najbardziej dotkniętym przez katastrofę, jedynym w bloku socjalistycznym, który nie podjął żadnych środków ochronnych, Sofia zapłaciła wysoką cenę, która obnażyła cynizm reżimu komunistycznego.

O godzinie 1:23 26 kwietnia 1986 roku, rdzeń reaktora numer cztery w elektrowni jądrowej Czarnobyl’ – w pobliżu granicy między republikami radzieckimi Ukraina i Białoruś – stopił się i wybuchł, niszcząc część instalacji. Ogromne ilości substancji radioaktywnych zostały uwolnione do atmosfery, a ponad 200 tysięcy osób musiało zostać ewakuowanych z okolicznych terenów. Przeniesiona przez wiatr chmura radioaktywna skażyła rozległe obszary Europy, z największymi skutkami na Ukrainie, Białorusi i w Rosji. Wśród narażonych populacji odnotowano wzrost chorób tarczycy i nowotworów; inne długoterminowe skutki zdrowotne pozostają trudne do oszacowania.

Milczenie bułgarskich władz

„Zainteresowałem się skutkami wypadku w Czarnobylu w Bułgarii ze względu na osobiste powody. Na początku maja 1986 roku miałem piętnaście lat i byłem uczniem liceum w Sofii. Zaraz po opadach radioaktywnych, moja klasa została wysłana do pracy na polach. Każdego ranka autobus zabierał nas do zbierania szpinaku i szczypiorku. Czterech moich kolegów potem zmarło na raka” – opowiada Dimitar Vatsov. 

Vatsov uczy na Nowym Bułgarskim Uniwersytecie w Sofii i twierdzi, że „Bułgaria była jedynym krajem bloku socjalistycznego, który nie podjął żadnych działań po katastrofie. Dlatego, choć  raport ONZ klasyfikuje ją na ósmym miejscu wśród najbardziej dotkniętych promieniowaniem państw, Bułgaria odnotowuje najwyższy wskaźnik zachorowań na raka tarczycy wśród dzieci poza byłym ZSRR”.

Chmura radioaktywna dotarła do Bałkanów już 1 maja, ale do 7 maja bułgarskie władze nie wydały żadnego komunikatu. W kolejnych oficjalnych oświadczeniach twierdzono, że skażenie środowiska jest minimalne i nie wymaga specjalnych środków.

„Dla porównania, Ceașescu ostrzegł Rumunów o ryzyku skażenia już 2 maja. To samo stało się w Jugosławii, gdzie kobietom w ciąży i dzieciom kazano pozostać w domu, a zalecano podstawowe środki ostrożności, takie jak mycie świeżego jedzenia. W Bułgarii natomiast, doszło do całkowitego braku informacji” – komentuje Vatsov.

W 1986 roku fizyk jądrowy Georgi Kascev pracował w elektrowni Kozłoduj na północnym zachodzie Bułgarii, która do dziś jest jedyną elektrownią jądrową w kraju. Dobrze pamięta ten dzień: „Jedyny komunikat, jaki otrzymaliśmy, mówił, że doszło do pożaru w Czarnobylu, ale został on ugaszony”. Jednak dzięki antenie zainstalowanej na dziewiątym piętrze jego budynku, Kascev odbierał jugosłowiańską telewizję: „Informacje sugerowały, że wypadek był znacznie poważniejszy. Widzieliśmy obrazy zniszczonego reaktora i mapy chmury radioaktywnej, a także mówiono, że Jugosławia wysłała samoloty, aby ewakuować swoich studentów z Kijowa”. Podczas gdy oficjalna cisza trwała, inżynierowie prywatnie radzili rodzinom, by zachowali podstawowe środki ostrożności, często bez wiarygodności.”

Obecnie dostępne archiwalne dokumenty pokazują, że rząd bułgarski rzeczywiście uważnie monitorował rozwój katastrofy i skażenie w Europie i w kraju. „Jedynym wytłumaczeniem [ciszy] jest to, że bułgarskie władze obawiały się, iż ujawnienie prawdziwego zakresu skażenia wywoła panikę i możliwe niepokoje polityczne. Poza tym, mogę mówić jedynie o pewnej słabości moralnej elit u władzy, które okazały pogardę dla reszty społeczeństwa” – wyjaśnia Vatsov.

W 1986 roku aktywista ekologiczny Petko Kascev odbywał obowiązkową służbę wojskową. Pamięta, że armia zareagowała szybko: „Nagle przestaliśmy jeść świeże jedzenie, w stołówce podawano tylko konserwy. Zajęcia na świeżym powietrzu zostały odwołane, a kazano nam mierzyć poziom promieniowania wokół bazy, ale nigdy nie wyjaśniono, co się dzieje”.

Liliana Prodanova była natomiast naukowczynią pracującą w Instytucie Fizyki Stanu Stałego: „Mój mąż był prorektorem na Politechnice Sofii. Ja też byłam fizykiem, więc bardzo dobrze rozumieliśmy konsekwencje skażenia. Podjęliśmy ostrożność w milczeniu, jak mycie jedzenia. Usunęliśmy także skażoną ziemię wokół naszego domu na wsi. W tym roku nic nie sadziliśmy”.

Naukowcy i aktywizm ekologiczny

Według Dimitar Vatsova, „przed wypadkiem w Czarnobylu nie było w Bułgarii prawdziwych dysydentów. Ale świadomość, że zostaliśmy oszukani przez władze i narażeni na poważne ryzyko zdrowotne, ukształtowała zaangażowanie polityczne całego pokolenia, zwłaszcza w społeczności naukowej”.

W szczególności, w 1989 roku powstał Ecoglasnost, ruch obywatelski na rzecz ochrony środowiska w Bułgarii. Organizował petycje i demonstracje, w tym zgromadzenie w Sofii, które jest uważane za jedną z pierwszych otwartych mobilizacji obywatelskich przeciwko reżimowi komunistycznemu. Ruch ten szybko rozszerzył swoje żądania na wolności obywatelskie i reformy demokratyczne, odgrywając potem rolę w przejściu.

Zaangażowanie społeczności naukowej w walkę o środowisko było jednym z wyróżników ostatnich lat reżimu bułgarskiego. Już wcześniej przejawiało się w mieście Ruse, gdzie zanieczyszczenie wywołane przez zakład chemiczny wywołało szerokie protesty i doprowadziło do powstania komitetu ochrony środowiska, pierwszej nieformalnej organizacji tolerowanej pod komunizmem. Również w innych krajach bloku radzieckiego, takich jak Węgry, zaangażowanie naukowców w walkę z zanieczyszczeniem i dewastacją przyrody przyczyniło się do uznania krytyki ekologicznej za formę udziału publicznego – choć ostrożnie ograniczoną – w późnym socjalizmie.

Reakcje w Polsce, na Węgrzech i w Czechosłowacji

W Polsce katastrofa w Czarnobylu stała się katalizatorem mobilizacji politycznej i przyczyniła się do powstania masowego ruchu antynuklearnego, szczególnie przeciwko projektowi elektrowni w Żarnowcu, która miała stać się w 1990 roku pierwszą elektrownią jądrową kraju. Od 1986 roku lokalne i krajowe grupy ekologiczne  organizowały manifestacje, kampanie informacyjne, blokady uliczne i nawet głodówki, angażując szerokie grupy społeczne i znane osobistości, takie jak Lech Wałęsa, lider Solidarności. Władze musiały zorganizować  referendum, w którym ponad 86 procent głosujących opowiedziało się przeciw projektowi nowej elektrowni, a w 1990 roku projekt został faktycznie przerwany.

Jak zauważa badacz Kacper Szulecki w książce  „Efekt Czarnobyla”  („The Chernobyl Effect”), ruchy ekologiczne lat osiemdziesiątych odzwierciedlały głębsze przemiany pokoleniowe i kulturowe. Radziecka reakcja na incydent w Czarnobylu ostatecznie podważyła już i tak kruche kontrolę Moskwy nad Polską, wzmacniając opozycję.

Węgry natomiast nie wywołały masowego ruchu antynuklearnego ani nie podważyły programu jądrowego kraju. Podczas gdy oficjalne komunikaty o wypadku jądrowym  pozostawały ograniczone i uspokajające, naukowcy i pracownicy służby zdrowia zaczęli rejestrować skutki skażenia i wymieniać się informacjami nieformalnie.

Ta rozbieżność między świadomością ekspertów a komunikacją władz przyspieszyła erozję legitymizacji reżimu. Tematy ekologiczne stały się kanałem do poruszania szerszych kwestii odpowiedzialności i przejrzystości, a pod koniec lat osiemdziesiątych pojawiły się sieci i inicjatywy ekologiczne, które potem splatały się z przejściem do demokracji.

Również w Czechosłowacji katastrofa w Czarnobylu wpłynęła na lokalne ruchy ekologiczne, które stały się ważnymi aktorami rewolucji 1989 roku. Ponieważ te ruchy w dużej mierze koncentrowały się na tematach takich jak zdrowotne skutki zanieczyszczenia przemysłowego, skażenie wody czy szkody w krajobrazie spowodowane działalnością górniczą, reżim uważał je za stosunkowo nieszkodliwe w porównaniu z innymi dysydentami. Jednak po Czarnobylu, te wcześniej lokalne ekologiczne obawy przekształciły się w systemowe nieufności.

Cynizm nomenklatury

Zarządzanie skutkami Czarnobyla w Bułgarii ujawniło głębokie nierówności w dostępie do informacji i opiece zdrowotnej. Według Dimitar Vatsova, „najwyższe szczeble nomenklatury nigdy nie były w niebezpieczeństwie, ponieważ podjęto specjalne środki. Żywność była importowana z zagranicy i testowana, a ich członkowie byli zaopatrywani w wodę mineralną z głębokich źródeł. Wojsko stosowało mniej rygorystyczne środki, ale nadal ograniczały one narażenie. Reszta społeczeństwa była trzymana w całkowitej nieświadomości”.

Symbolem tego cynizmu była decyzja o utrzymaniu tradycyjnych parad 1 maja także w 1986 roku. W Sofii wielu dzieci maszerowało pod radioaktywnym deszczem, a w całym kraju odbywały się liczne wydarzenia sportowe propagujące, w tym tak zwane „maratony zdrowia”. Młodzieżowe brygady, składające się z chłopców i dziewcząt w wieku od 15 do 25 lat, były zobowiązane do wykonywania prac fizycznych na wsi lub na budowach co najmniej dwa razy w roku: szacuje się, że około 365 tysięcy młodych ludzi zostało w ten sposób narażonych na promieniowanie.

Również w Polsce władze zdecydowały się utrzymać obchody 1 maja. Gazety i media państwowe zachęcały obywateli do udziału, podkreślając brak zagrożenia dla zdrowia publicznego. Zresztą, pierwszy oficjalny komunikat o wypadku w Czarnobylu  pojawił się dopiero między 29 a 30 kwietnia, ograniczając się do stwierdzenia: „W elektrowni jądrowej na Ukrainie doszło do wypadku. Ofiary zostały obsłużone. Wszystko jest pod kontrolą”. Jednocześnie, jednak, polski rząd  rozprowadził w milczeniu miliony dawek jodu ochronnego i ograniczył sprzedaż mleka, co świadczyło o dobrze znanych zagrożeniach skażenia.

Dziesięć lat później, badanie medyczne  ujawniło że około 22 procent młodych Polaków cierpiało na zaburzenia tarczycy, a w regionach północno-wschodnich odsetek ten sięgał blisko 40 procent.

Również na Węgrzech władze działały ostrożnie, priorytetowo traktując spokój publiczny i obchody 1 maja. Nie wydano oficjalnych komunikatów, media oficjalne zminimalizowały skalę wypadku, a obchody odbyły się zgodnie z planem. Za kulisami naukowcy rejestrowali wysokie wartości promieniowania i odnotowywali nadejście radioaktywnych opadów, lecz środki ochronne pozostały ograniczone i niespójne. Czechosłowacja początkowo podążała tym samym schematem.

Energetyka jądrowa w Bułgarii po 1989 roku

Katastrofalne zarządzanie Czarnobylem obnażyło niegodziwość reżimu komunistycznego. W grudniu 1991 roku, po upadku reżimu, Sąd Najwyższy w Sofii skazał byłego ministra zdrowia Ljubomira Scindarova i byłego wicepremiera Grigora Stoičkova za zaniedbanie kryminalne, za oszukiwanie opinii publicznej. Byli to jedyni wysokiej rangi urzędnicy reżimu, którzy stanęli przed sądem i zostali skazani na kary więzienia.

Chociaż wypadek w Czarnobylu miał poważny wpływ na społeczeństwo bułgarskie, nie wywołał masowego ruchu antynuklearnego. Elektrownia Kozłoduj, zmodernizowana i nadal działająca, jest dziś postrzegana jako źródło narodowej dumy. Aktywista ekologiczny Petko Kovačev, związany z organizacją  Za Zemiata i sieciami antynuklearnymi, twierdzi, że poparcie społeczne dla energii jądrowej w Bułgarii jest napędzane głównie obawami o niezależność energetyczną i niskie koszty energii, a nie ocenami naukowymi czy etycznymi.

W tym kontekście realizowany jest projekt budowy nowej elektrowni jądrowej w Belene, zatwierdzony także w referendum krajowym. Dodatkowo planowane są dwa nowe reaktory w Kozłoduj. Elektrownia, uruchomiona w 1970 roku, działa dziś tylko z dwoma najnowszymi reaktorami; starsze zostały porzucone pod presją Unii Europejskiej, która uczyniła to warunkiem przystąpienia Bułgarii do wspólnoty. 

Niegdyś  opisywana jako najbardziej niebezpieczna elektrownia na świecie, Kozłoduj dziś spełnia wszystkie wymogi bezpieczeństwa ustalone przez IAEA, choć aktywiści alarmują o braku przejrzystości w zarządzaniu i incydentach związanych z zakładem.

Ten artykuł jest częścią projektu współpracy PULSE i został opublikowany w ramach Sieci Tematycznych. W projekcie uczestniczyli Andrea Braschayko, Martin Vrba i Daniel Harper.